De tekst

Het wordt nog ingewikkelder, althans voor het denken, niet zozeer voor het luisteren, als er tekst meegemoeid is. Is de tekst ondersteuning van de muziek of andersom? Of staan beide in dienst van het drama? Een (beter) begrip van de tekst kan de luisterervaring ook verrijken. Schuberts Winterreise, Bachs Matthäus Passion, klinken weer anders in het Nederlands, ook al heeft Jan Rot het hier en daar wat te plat of gesjeest vertaald.

Bach is voor de zgn. klassieke muziek wat Socrates is voor de filosofie. Zijn voorgangers, zoals de -elli’s, zou men eigenlijk gelijk de pre-socraten de pre-bachianen moeten noemen. Is Bach de Socrates, de Christus, dan is, vergeef mij de flauwe grap, Maarten ‘t Hart zijn profeet. Van Bachs cantate 56 zegt hij:

Dit is een van de geweldigste cantates die Bach componeerde. Een van de ontroerendste momenten in het hele oeuvre van Bach vind je hier. Als de bas zingt: ‘Da leg’ ich den Kummer auf einmal ins Grab, da wischt mir die Thränen mein Heiland selbst ab’, zou je er zelf ook bij gebaat zijn als een heiland je een papieren zakdoekje aanreikte. In het slotrecitatief wordt nogmaals aan de tranen afwissende heiland gerefereerd. Een adembenemend moment. (Maarten ‘t Hart, Johann Sebastian Bach)

Het beeld van de tranen afwissende heiland is inderdaad de meest pregnante van deze cantante.

Nu zou je zeggen dat het begrip van de christelijke tekst van de cantate, geschreven door Bach’s ‘vaste tekstdichter’ Johann Franck – hoewel hij ook uit Luther put – voor de moderne, seculiere luisteraar niet zo gemakkelijk is. Maar ik schudde zo al drie interpretaties uit de mouw. Dat we zo weinig van Bach weten, wat zijn theologische denkbeelden waren, hoe vroom hij was, wat zijn muziekopvattingen waren, werkt vermoedelijk in ons voordeel. (Het is trouwens aan dezelfde Luther te danken er cantates zijn. Waar de rooms-katholieken er voorzichtig waren met muziek in de kerk, daar kreeg ze van gevoelsmens Luther meer ruimte. Calvijn was – conform zijn imago – strenger; Zwingli ging het verst: hij verbood het).

Het eerste vraagteken komt al bij de titel: ‘Ich will den Kreuztab gerne tragen’. Het dragen van het kruis is ook in het Nederlands idioom voor het dragen van het lijden, zoals bijvoorbeeld ‘elk huis heeft zijn kruis’. Het christendom pretendeert troost te bieden voor dit lijden, maar het lijden graag dragen, dat gaat ver.

De cantate bestaat uit 5 delen: 1. aria, 2. recitatief, 3. aria, 4. recitatief en arioso, 5. koor

1. Aria

Ich will den Kreuzstab gerne tragen,
Er kömmt von Gottes lieber Hand,
Der führet mich nach meinen Plagen
Zu Gott, in das gelobte Land.
Da leg ich den Kummer auf einmal ins Grab,
Da wischt mir die Tränen mein Heiland selbst ab.

Het ‘lyrisch subject’ draagt graag het kruis, want na het lijden leidt Gods hand naar het beloofde land, waar de heiland de tranen wegveegt.

2. Recitatief

Mein Wandel auf der Welt
Ist einer Schiffahrt gleich:
Betrübnis, Kreuz und Not
Sind Wellen, welche mich bedecken
Und auf den Tod
Mich täglich schrecken;
Mein Anker aber, der mich hält,
Ist die Barmherzigkeit,
Womit mein Gott mich oft erfreut.
Der rufet so zu mir:
Ich bin bei dir,
Ich will dich nicht verlassen noch versäumen!
Und wenn das wütenvolle Schäumen
Sein Ende hat,
So tret ich aus dem Schiff in meine Stadt,
Die ist das Himmelreich,
Wohin ich mit den Frommen
Aus vielem Trübsal werde kommen.

Niet alleen na het lijden, maar ook al tijdens het lijden steunt God de mens: hij is het anker van het schip; het leven is als een scheepstocht (het beeld wringt). Na het lijden brengt hij ons in het hemelrijk waar de zorgen van ons af vallen.

3. Aria

Endlich, endlich wird mein Joch
Wieder von mir weichen müssen.
Da krieg ich in dem Herren Kraft,
Da hab ich Adlers Eigenschaft,
Da fahr ich auf von dieser Erden
Und laufe sonder matt zu werden.
O gescheh es heute noch!

Tijdens het lijden is altijd zicht op het einde ervan. Als het juk van het lijden wijkt, dan hervindt de mens zijn adelaarskracht en vreugde.

4. Recitatief en arioso

Ich stehe fertig und bereit,
Das Erbe meiner Seligkeit
Mit Sehnen und Verlangen
Von Jesus Händen zu empfangen.
Wie wohl wird mir geschehn,
Wenn ich den Port der Ruhe werde sehn.

Da leg ich den Kummer auf einmal ins Grab,
Da wischt mir die Tränen mein Heiland selbst ab.

Het lyrisch subject kijkt verlangend naar deze rust uit.

5. Koor

Komm, o Tod, du Schlafes Bruder,
Komm und führe mich nur fort;
Löse meines Schiffleins Ruder,
Bringe mich an sichern Port!
Es mag, wer da will, dich scheuen,
Du kannst mich vielmehr erfreuen;
Denn durch dich komm ich herein
Zu dem schönsten Jesulein.

Sterker nog, hij verwelkomt daarom de dood in plaats van deze te vrezen. Zoals gezegd, ik geef drie interpretaties.

1. De metafysische interpretatie

De eerste interpretatie is de metafysische. Binnen de dogma’s van het metafysische christendom is God de Voorzienigheid die alles beschikt (heeft) [de alternatieven tussen haakjes betreffen sektarische meningsverschillen]. Hij resideert in de bovennatuurlijke hemel. De christen hoopt (streeft ernaar) dat zijn onsterfelijke ziel na zijn natuurlijke dood wordt (is) uitverkoren (desnoods pas na de Dag des Oordeels) om daarheen te gaan. De metafysische hemel is – mits we de al te letterlijke bijbelinterpretatie negeren, waaruit volgt dat het door de vele zonnestralen heel heet is – een ideale plaats van rust, geluk, vrij van lijden. Deze metafysische interpretatie past bij de tekst, maar het verlangen naar de natuurlijke dood dat eruit volgt is niet geheel zonder bezwaren, ja, misschien wel een teken dat je onsterfelijke ziel niet naar de hemel maar naar een wat onaangenamere plaats gaat. Bovendien doet deze interpretatie geen recht aan de ontroering van het innerlijk die uit de cantate spreekt. Het metafysische beeld is abstract, losgezongen van de ervaring. De metafysische God is geen anker dat je nabij staat, je met barmhartigheid vervult en je ‘ik ben hier’ toeroept.

2. De existentieel-mystieke interpretatie

Zo komen we bij de tweede interpretatie, de existentieel-mystieke. Niet dat ik meen dat Bach een mysticus was, hoewel we dat niet weten, maar het protestantisme is nu eenmaal weinig geneigd tot mystiek; ik weet eigenlijk alleen de schoenlapper Jakob Böhme. Het ‘hemelrijk’, het ‘beloofde land’ verwijzen niet naar een metafysische hemel die de natuurlijke dood te hopen is, maar naar een gelukstoestand als de stormen van het lijden zijn gaan liggen, als de tranen gedroogd zijn. ‘Na regen komt zonneschijn’ en daarin ziet de christen Gods hand. De ‘dood’ is niet de natuurlijke dood, maar de zgn. mystieke dood, de dood van de innerlijke oorzaken van het lijden, als je helemaal in de put zit en aan de grond geraakt bent. Uit deze dood kom je getransformeerd en herboren terug, wat ongetwijfeld met een hemels gevoel gepaard gaat (Eckhart: godsgeboorte in de ziel als daarvoor ruimte in de ziel is ingeruimd). Een bezwaar is echter dat de tekst voor zo’n transformerende gang door het lijden heen geen aanwijzingen biedt. Het kan even goed gaan over de gewone afwisseling van lijden en geluk.

3. De existentieel-muzikale interpretatie

Ik sluit af met een derde interpretatie, de existentieel-muzikale – de marxistische en freudiaanse interpretaties laat ik als oefening aan de lezer. Gods lieve hand die de tranen droogt is de muziek, of als je het iets minder blasfemisch wilt: is in de muziek. In de muziek roept ‘God’: ik ben bij je; de muziek troost je van het lijden. De muziek verandert matheid in vreugde en kracht. Een ervaring die we kunnen herkennen: muziek kan je stemming helemaal weer opruimen. De muziek als haven van rust – we zouden deze interpretatie ook schopenhaueriaans kunnen noemen (hoewel Schopenhauers favoriete componist Beethoven zou zijn, zijn oordeel over Bach is me niet bekend). Ik blijf wel enigszins verlegen zitten met het beeld van de dood: het zou ook in dit geval niet de natuurlijke dood zijn, maar het loslaten van de zorgen van alledag, het toelaten van de muziek waaraan je je overgeeft.

Een universitair docent moet voor zijn onderwijstaak zoveel mogelijk studenten zo effectief mogelijk aan studiepunten helpen. Voor zijn onderzoekstaak wordt hij afgerekend op citatiescore in toonaangevende, internationale (= Engelstalige) tijdschriften. Vooral de letteren, geschiedenis, filosofie, theologie, kortom de zogenaamde geesteswetenschappen, lijden hieronder, omdat ze niet, zoals de exacte wetenschappen, rationeel vergelijkbare producten afleveren, omdat het academische onderzoek niet internationaal is, want bijvoorbeeld taalgebonden, omdat er geen toonaangevende internationale tijdschrijften zijn, want wat de één toonaangevend vindt, vindt de ander kletskoek. Niet toevallig maken met name filosofen zich hierover druk. Bijvoorbeeld onlangs nog Graham Lock in De Groene Amsterdammer en al heel lang Wouter Oudemans in colleges, in zijn vreemde boek Omerta, en online op filosofie.info. Toevallig kwam gisteren  het bericht dat de Engelse Middlesex universiteit in London zijn filosofie-afdeling dreigt te sluiten. Niet onterecht lijkt de vrees dat in de nabije toekomst filosofie-faculteiten, theologie-opleidingen en letterenstudies door eenzelfde lot zullen worden getroffen. Of, wat in feite al het geval is, dat de filosofische instituten steeds minder filosofisch worden, zoals zich beperken tot louter historisch onderzoek, of zich conformeren aan politieke hypes waarover ze in feite niets zinnigs te zeggen hebben (duurzaamheid, ‘medisch-ethische’ onderwerpen), of zich louter bezig houden met vooraf vastgestelde incrowd puzzels of met zelfbevestigende en zelffeliciterende essays van liberaal-humatische snit.

Probleem is dat de protesterende filosofen zich weliswaar tegen – wat wij noemen – de  managementuniversiteit verzetten, maar men met moeite kunnen uitleggen (1) wat precies het probleem is, (2) hoe het wel zou moeten en (3) of louter het kwestie van verzet tegen verandering is of niet. De situatie weerspiegelt die van het verzet tegen het ‘neoliberalisme’, tegen het kapitalisme, enz. Er is geen levensvatbaar alternatief: het communisme/socialisme werkt niet, de sociaal-democratie is het neoliberalisme ‘met een menselijke gezicht’ (en zijn de ergst bezuinigende professionele managers niet [ex-] links?) en het (neo)conservatisme/communitarisme wil behouden wat al weg is. Hier ligt een (de?) opgave voor het denken.

Binnenkort zijn de democratische verkiezingen voor de Nederlandse Tweede Kamer. Men zegt altijd dat we dan echt kunnen kiezen als we iets te klagen hebben. Dus: wat is de visie van de politieke partijen op de universiteit in hun verkiezingsprogramma’s? Denk trouwens maar niet dat onze verwachtingen hooggespannen zijn! De politieke partijen zijn immers verzamelplaatsen van gedachteloosheid. Maar goed. We bespreken de partijen in alfabetische volgorde. Aan de kleinste partijen (PvdD, SGP, ToN) is geen aandacht besteed; ons vermogen tot het verteren van partijtaal kent zijn grenzen.

CDA

Het CDA wil Slagvaardig en samen:

• meer variatie en maatwerk
• ruimte voor topopleidingen (selectie aan de poort ipv numeris fixus, met hoger collegegeld)
• specialisatie van universiteiten en hogescholen
• studiefinanciering handhaven, bij uitloop hoger collegegeld
• Innovatieplatform (bestaat die nog?) wordt Innovatieraad: coördinatie van programma’s op sleutelgebieden (?) door consortia van bedrijven en kennisinstellingen. Centralisatie en zo betere toegang voor MKB
• PhD-programma’s voor niet-EU buitenlanders
• KNAW en NWO samenvoegen met universiteiten (hoe?)

Ook op dit punt maakt het CDA zijn vaagheid-reputatie waar. Alles draait om de economie. De theologie kan wat het CDA betreft blijkbaar worden opgeheven! Dat kan in de krant!

ChristenUnie

De hoger-onderwijs-paragraaf van Vooruitzien begint zo:

‘Er is een tendens dat hoger onderwijs voornamelijk in economische termen wordt aangeduid. Voor de ChristenUnie is (hoger) onderwijs echter meer dan de motor van de economie. Het ontwikkelt jongeren, onderzoekt de werkelijkheid en het reflecteert op de samenleving. Opleidingen binnen de geesteswetenschappen, de letteren- en cultuurstudies verdienen daarom bescherming. De ChristenUnie het belangrijk dat het hoger onderwijs en onderzoek verankerd is in de samenleving.’

De ChristenUnie is de enige partij die een niet-alleen-economische visie op de universiteit heeft! De ChristenUnie wil

• private partijen (delen van) opleidingen laten financieren; echter niet de markt, maar de onderwijssector bepaalt
• meer ruimte voor academische vorming (dwz?)
• één subsidiebureau
• opleidingen verkorten door intensiver lesgeven
• concentratie van opleidingen voor doelmatigheid
• basisbeurs behouden, hoger collegegeld bij uitloop

Wel een visie, maar de uitwerking is wat mager: geen concrete voorstellen ter bescherming van de ‘geesteswetenschappen’ . Het ‘gevoel van urgentie’ ontbreekt.

D66

In We willen het anders (concept) pleit D66 voor

• het stimuleren van excelleren (geen numeris fixus, brede bachelors, programma’s voor uitblinkers)
• betere aansluiten op het bedrijfsleven
• een sociaal leenstelsel
• samenwerking met bedrijven
• centraal onderzoeksbeleid ipv versnippering over ministeries
• publiek-privaat fonds (Twinning-2)
• geld voor onderwijs, niet voor management (ook bij universiteiten?)
• kwaliteit zwaarder laten wegen bij toekenning onderwijsbudget. Financiële prikkels om om de kwaliteit te verbeteren.

D66 richt zich op de economische functie van de wetenschap, zo lijkt het. Onduidelijk blijft wat ze onder kwaliteit verstaat en hoe deze bepaald moet worden. Vergeleken met de andere programma’s is het D66-programma opvallend beleidstechnisch (centraal loket, e.d.). Het is opvallend niet anders!

GroenLinks

Het programma Klaar voor de toekomst bevat de volgende punten:

• studiebeurzen in de vorm van studieloon, betaald door inkomensafhankelijke belasting op voormalige studenten
• meer contacturen, professionalisering van docenten
• niet bezuinigen op onderzoek, investeren in onderzoek naar energie, klimaat en efficiënt omgaan met natuurlijke hulpbronnen
• betere toegang voor buitenlanders
• afspraken over loopbaankansen van jongeren, vrouwen en migranten
• pleiten bij de EU

GroenLinks spreekt in haar programma van het Bruto Nationaal Geluk en geeft vaker blijk van aandacht voor buiten-economische zaken, dus vallen deze magere punten nogal tegen. Geen visie op het hoger onderwijs, vooral nadruk op niet-structurele onderwijsverbetering en de financiering van studenten.

PvdA

In Iedereen telt mee (concept) komt het woord universiteit niet voor. De PvdA vindt

• de twee typen HBO en wetenschappelijke onderwijs te mager en wil meer maatwerk
• dat het onderwijs beter moet. Ze wil dat studenten ‘recht hebben op meer colleges, werkgroepen of begeleiding vanuit hun instelling’, collegegeld kunnen terugvorderen bij slechte kwaliteit, en door bedrijven aan beroepsgerichte studies (welke zijn dat?) laten meebetalen
• dat het tijd is voor een sociaal leenstelsel
• dat de toppositie in onderzoek behouden moet blijven. Ze wil dat bereiken door het budget bij de beste onderzoeksgroepen te leggen (en dus bij de andere niet).
• dat de  ‘maatschappelijke waarde van onderzoek moet daarbij meewegen.’
• dat het hoger onderwijs met het MKB moet samenwerken

De PvdA heeft alleen aandacht voor de nuttige wetenschap. Op de ‘geesteswetenschappen’, de wettenschappen die geen (duidelijke) ‘maatschappelijke waarde’ hebben, heeft ze geen visie.  Haar voorstellen lijken sterk op die van de VVD, alleen trekt de laatste expliciet extra geld voor het hoger onderwijs uit.

PVV

De PVV (in De agenda van hoop en optimisme) wil

• HBO en universiteit niet scheiden
• studiefinanciering ov-jaarkaart handhaven (‘Dat je ook kunt studeren als je vader geen GroenLinkser of D66’er is, vinden wij een groot goed.’)
• toegangsselectie toestaan
• ‘hakken in de managementlagen, investeren in het primaire proces’
• ‘buitenlandse studenten hun eigen studiekosten laten betalen’

Er is dus geen sprake van een visie op de universiteit of voorstellen voor het verbeteren ervan. Het ‘hakken in managementlagen’ houdt de managementlagen en de wijze waarop ze opereren in stand, alleen in kleinere hoeveelheid. Opvallend vinden we dat de PVV zich niet verzet tegen het verplichte Engels in de Master-opleidingen.

SP

De SP wil in Beter Nederland voor minder geld

• het onderwijs niet inrichten volgens ‘zogenaamde onderwijsdeskundigen’, maar teruggeven aan student en docent. Inperken macht van managers.
• ‘niet morrelen’ aan de basisbeurs, aanvullende beurs verhogen
• meer geld voor onafhankelijk onderzoek (dwz?)

Wat kreten tegen managers, maar een visie op het bestrijden van de managementuniversiteit ontbreekt, want hoe gaat men dat bij de universiteit regelen? Van alle partijen heeft de SP de minste voorstellen voor het hoger onderwijs.

VVD

De VVD (in Orde op zaken,  concept) constateert dat het hoger onderwijs in een crisis zit. Door ‘perverse financiële prikkels’ worden universiteiten op studentenaantallen afgerekend en niet op kwaliteit. De VVD vind het terecht dat wetenschappers op hun onderzoek worden afgerekend, maar wil dat zij ook op hun onderwijskundige capaciteit worden afgerekend. Ook vindt de VVD dat het aan ‘bezieling’ ontbreekt om tot de top te horen (nota bene: waar we volgens de PvdA al bijhoren).

De VVD pleit voor

• betere aansluiting en samenwerking van universiteiten met bedrijven
• het investeren van 1 miljard euro  ‘in zaken als opleiding en bij- en nascholing van docenten, kleinere groepen studenten, onderzoek naar onderwijs, digitale leermiddelen en internationalisering’
• een sociaal leenstelsel
• niet langer belonen op basis van zoveel mogelijk scholieren en studenten, maar op basis van wat hen is bijgebracht: de toegevoegde waarde
• excellente opleidingen, concurreren op (meer) collegegeld en selectie aan de poort
• handhaven van financiering van wetenschappelijk onderzoek, met zo min mogelijk bureaucratie, en aansluiten bij innovatie, daarom: ‘Onderzoeks- en innovatiegelden stromen daarom rechtstreeks de onderzoeksinstituten en bedrijven’ [sic]
• samenwerking tussen hogescholen en universiteiten, maar verschil moet ‘herkenbaar blijven’.

De VVD heeft wel een visie op de universiteit, waarin veel sprake is van ‘afrekenen’. Ze ziet het probleem met de financiering op studentenaantallen. Anderzijds verbindt ze de universiteit louter met het bedrijfsleven. Aan de voor het bedrijfsleven weinig nuttige ‘geesteswetenschappen’ wordt niet gedacht en zal dus geen plaats zijn. De ‘toegevoegde waarde’ van de student heeft vermoedelijk alleen op de economie betrekking, want de term zegt het al.

Conclusie

Alle partijen behalve de ChristenUnie denken de wetenschap in relatie tot de economie. Het woord kenniseconomie valt veelvuldig. Men wil bij de (Europese) top blijven of gaan horen. In de concrete voorstellen gaat het vooral om de studiefinanciering (leenstelsel of niet) en samenwerking met bedrijven. Van een visie is geen sprake, alleen bij de VVD en de ChristenUnie.

De VVD springt eruit door de aanklacht tegen de kwantitatieve subsidiëring en met een concreet en niet onaanzienlijk investeringsbedrag, maar het is voor de VVD een effectiviteitsslag. De visie van de VVD is een economische visie op de universiteit: de universiteit moet met de economie gelijkgeschakeld worden. De meeste andere partijen delen die visie stilzwijgend ook, maar alleen de VVD kan deze met de borst vooruit postuleren, uiteraard omdat deze visie aansluit bij het program van de VVD.

ChristenUnie is van alle partijen een positieve uitzondering met aandacht voor de niet-economische plaats van de universiteit, maar doet geen concrete voorstellen tegen de economisering en rationalisering van de universiteit.

Kortom, verbetering is de komende vier jaar in ieder geval niet te verwachten. Een magere troost is wellicht dat de verkiezingsprogramma’s na de verkiezingen meestal in het ronde archief verdwijnen. Men kan een (heel) kleine hoop putten uit het feit dat veel afhangt van de persoonlijke houding van de minister van onderwijs en de woordvoerders van de fracties. Die kunnen we niet kiezen. Dit EOF-onderzoek kan daarom niet beschouwd worden als een stemadvies.

het einde van ‘t jaar

De dagen tussen Kerstmis en nieuwjaar
Zijn van een druk, die niet meer is te ontvlieden:
Van al de ellende der vergane zwaar
En zonder hoop op wat de aanstaande bieden.

En er is niets wat nog vertroosting heeft
Dan één gedachte in deze doodse tijden:
Wat ook het latere te lijden geeft –
Al wat men leed kan men niet weder lijden.

Men staart door hoe lang al dezelfde ruit
Naar smeltend ijs en mist en grauwe landen;
Men doet het licht aan, sluit de wereld uit
En voelt nog meer de klem der kamerwanden.

(Uit de bundel De nederlaag, in: J.C. Bloem. Verzamelde gedichten. Amsterdam: Athenaeum – Polak 1986)

UPDATE 30-12-2009: mijn collega Jos maakte me er op attent dat de Dapperstraat niet in de polder Watergraafsmeer ligt (maar wel er vlak bij). De bewering op wikipedia dat de straat in het stadsdeel Oost-Watergraafsmeer ligt, moet blijkbaar zo gelezen worden dat deze in het stadsdeel ligt dat een samenvoeging is van voormalige stadsdelen Oost en Watergraafsmeer en niet in het Oosten van de Watergraafsmeerpolder. Leestekenverwarring!